کد خبر: 2279
ف
پرونده ویژه/ سیره پیامبر(ص) در برخورد با محیط زیست/ الهیات محیط زیست
سیره پیامبر(ص) در برخورد با محیط زیست
پایگاه اطلاع‌رسانی اسوگی‌ـ پیامبر خدا(ص) عمران و آبادانی زمین را، تنها به عنوان بر آورنده نیازهای مادی و معنوی خود نمی‌دانست، بلکه به دلیل فرمان خداوند متعال، آن حضرت همواره در پی آن بود که شهرها و روستاهای در قلمرو حکومت اسلامی، سرسبز و خرم باشد. از این رو، همان طور که نقل شد از هر گونه قطع درختان و کندن گیاهان نهی می‌کرد.

تقی متقی[1]

 

به گزارش سرویس محیط زندگی پایگاه اطلاع‌رسانی اسوگی‌‌‌ـ دنیای صنعتی امروز با تخریب جنگل‌ها و نابودی فضاهای سبز و پژمردگی و مرگ گل و گیاه روبه روست. پیشرفت بی‌رویه صنعت، همان گونه که صفا، یک دلی و پیوندهای استوار خانوادگی را از مردم صنعت زده گرفته و روان‌شان را رنجور و افسرده ساخته است، آخرین روزنه‌های امید را نیز که جنگل‌ها و دشت‌های خرم و مزرعه‌های سرسبز بود، تباه ساخت و انسان را در میان آهن‌های خشن، دیوارهای بتونی و دود و آلودگی‌های گوناگون صنعتی، بی کس و تنها رها کرد. اکنون انسان‌های بی شماری به سرگردانی، پریشان حالی و افسردگی دچار شده‌اند که نتیجه شوم و ناخواسته جهان صنعتی است و آرام آرام به فاجعه‌ای انسانی تبدیل می‌شود. گفتنی است که دانشمندان، حوزه محیط زیست آفات صنعتی را بیش از بلاهای طبیعی دانسته‌اند. بر این اساس، احیای دوباره محیط زیست و برگرداندن سرزندگی و شادابی زمین به آن، عامل مهمی در ایجاد روحیه نشاط و امید در انسان هاست.

 

ابعاد مختلف بحران محیط زیست که امروزه افکار جهانی را تحت تأثیر قرار داده، حاصل عصیان‏گری بشر در برابر نظام آراسته و صالح جاری در عرصه محیط زیست است. این‌گونه اقدامات فسادانگیز چه از ناحیه فرد باشد، چه از ناحیه حکومت، در تضاد با خواست خداوند است؛ چرا که خداوند فساد را دوست ندارد و هرگز در مشیت ازلی نیست که انسان‌ها فساد کنند.

 

این‌ تخریب و فسادهای به وجود آمده بر روی محیط زیست در حالی است که راه‌های برون رفت از آن‌ها وجود دارد و از بهترین راه‌های برون رفت از مشکلات و معضلات زیست محیطی رجوع به منابع دینی و رفتارها و شاخصه‌هایی است که دین اسلام در مقام حفاظت از محیط زیست برای جامعه بشریت بیان کرده است. با اندکی تامل در سیره معصومان(ع) این نکته روشن می‌شود که این بزرگواران نهایت سعی و تلاش را در مقام احترام و حقوق به محیط زیست داشته‌اندوقوانین ومقررات الهی رابرای حفاظت ازمحیطزیست وضع کرده‌اندکه درذیل اشاره‌ای مختصربه شیوه رفتاری پیامبراسلام(ص) دربرخوردبامحیطزیست بیان می‌شود.

 

برای آن که سیره پیامبر(ص)و اهمیت گفته‌های آن حضرت را درباره طبیعت و حفاظت از محیط زیست به درستی شناخته شود، مناسب است بیش از آن از شرایط، اوضاع، احوال، اندیشه و اعمال مردم حجاز آن روزگارمشخص شود. چه این که آشنایی با فضایی که سخنان و اعمال رسول خدا(ص) در آن فضا تحقق یافته است بر عمق شناخت و جامع بودن آن می‌افزاید. بررسی جامع و دقیق برخورد با طبیعت در جاهلیت فرصتی فراخ‌تر و تحقیقی گسترده می‌طلبد که این نوشتارآن را برنمی‌تابد و در این جا تنها به مهم‌ترین مشکلات محیط زیست آن روزگار می‌پردازیم.

وضعیت فرهنگی زمان جاهلیت

اعراب قبیله‌ای زندگی می‌کردند و زندگی قبیله‌ای فرهنگی خاص را اقتضا دارد فرهنگ‌هایی مانند: خوی تجاوز، جنگ طلبی، تعصب و رقابت و دشمنی‌های دیرینه با دیگر قبیله‌ها ازویژگی‌های آن بود و این موضوع‌ها تأثیر فراوانی بر کشاورزی و دامداری و حفظ مراتع و درختان در آن روزگار می‌گذاشت، به دلیل وجود دشمنی‌ها و جنگ‌های و یورشهای بیرحمانه به قبیلهها و در نتیجه سوزانیدن مزرعهها، پرکردن چاههای آب، در انحصار قرار دادن آن‌ها، نا امنی سرتاسر حجاز را فرا گرفته بود و مردمان همواره از آینده مزارع و دامهای خود بیم‌ناک بودند و هر از چندی شعلههای سوزان آتش کینه، دشمنیهای ریشه دار در قالب جنگها و یورشها جلوه می‌کرد و کشتزارها و نخلستان‌ها می‌سوخت، دام‌ها به یغما می‌رفت و چاهها و چشمهها ویران می‌شد از اینرو، ناامنی آفتی بود که در هر حال می‌توانست امید کشاورزان و دامداران را به یأس مبدل سازد و حاصل سالها زحمت و رنج شان را بر باد دهد. از سویی، اعراب جاهلی از دانش کشاورزی آن روزگار آن گونه که در ایران و امثال آن بود، بی‌بهره بودند و بر پایه خرافهها و باورهای بی اساس خود درباره درختان و گیاهان عمل می‌کردند. به عنوان نمونه، آنان به دلیل ترس از برخی از درختان آن‌ها را می‌پرستیدند؛ چه آن که آن درختان را کانون شر و بدی می‌دانستند و برای رهایی از شر آن‌ها راهی جز پرستش آن‌ها فرا روی خود نمی‌دیدند.

 

به همین دلیل بود که دامداری در حجاز رواج بیشتری داشت اما همچنان ناامنی و تجاوز به حقوق دیگران، فرهنگ قبیلگی و اعتقاد به خرافات در خصوص دامپزشکی و مسائلی از این دست، به عنوان موانع‌ای بر سر راه رشد و شکوفایی دامداری. این نابسامانی‌ها پیامدهای ویرانگری بر زندگی مردم آن روزگار حجاز داشت که مهم‌ترین آن‌ها عبارت بود از: کمبود غذای کافی و مناسب، اختلال در حمل ونقل، مسافرت‌ها و تجارت‌های بین شهری، چه این که حمل و نقل و مسافرت‌های آن روزگار با حیواناتی از قبیل شتر، اسب، استر، و الاغ انجام می‌شد، که در مکه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود و نیز کمبود و گاهی عدم وجود مراتع مناسب و گسترش فقر و فساد و زورمداری و بی بندوباری از دیگر پیامدهای این وضعیت نامطلوب در کشاورزی و دامداری بود.

 

شناخت عمیق پیامبر خدا (ص)

رسول خدا(ص)از همه مسائل یاد شده به گونه‌ای عمیق و دقیق آگاه بود وعلتها و راه‌های حل مشکلات یاد شده را در پیشرفت کشاورزی و تعامل مطلوب با محیط زیست می‌دانست. او در مکه از مادر متولد شده و درهمان جا زیست و به دلیل مسافرت به شام و معاشرت با مردم به خوبی درد و درمان را می‌شناخت. او خود چوپان و تاجر و کشاورز‌بوده و تلخی مشکلات و مسائل یاد شده را چشیده بود. رسول خدا(ص) با توجه به شناخت عمیق خود نسبتبه فضای فرهنگی اجتماعی آن روزگار اقدامات گسترده‌ای   را برای مشکلات طبیعت، کشاورزی، دامداری و محیط زیست به  عمل آوردکه به مهم‌ترین آن‌هااشارهمی‌شود:

 

فرهنگ سازی و انگیزه‌آفرینی

پیامبر اسلام از سویی الگوی مسلمانان بود: «لقد کان لکم فی رسول الله اسوة حسنة[2]» و آنان بر پایه آموزه‌های دینی می‌باید از او پیروی می‌کردند: «و اطیعوا الله و اطیعوا الرسول[3]» ازطرفی، گفته‌های آن حضرت وحیانی و الهی بود ومسلمانان می‌بایست آن‌ها را به جان می‌خریدند و به عنوان قانون زندگی تلقی کرده و از آنها بهره می‌بردند: «و ما ینطق عن الهوی ان هو الا وحی یوحی[4]»آن انسان یگانه بی نظیر با سیره عملی و با گفته‌های خود با فرهنگ لبریز از جهل، خرافه، ستم به ستیز برخاست و فرهنگی نو و بر اساس علم و دانش، واقعیت و عدالت پدید آورد. اینک به نمونه‌هایی از آن اشاره می‌شود:

 

چوپانی و کشاورزی و درختکاری

پیامبر خدا(ص) مدتی چوپانی کرد، در این مدت همواره کوشید به حقوق دیگران تجاوز نکند و با گوسفندان مهربان باشد. ایشن با دست خود درخت می‌کاشت و کشاورزی می‌کرد.در روایتی در این باره آمده است:

«همه پیامبران خدا جز ادریس (که خیاط بود) کشاورز بوده‌اند[5]»

در روایت دیگری، از امام صادق ـ علیه السلام ـ چنین نقل کرده‌اند:

«زراعت گرانبهاترین گوهر نایاب است[6]»

 

بر پایه گروهی از روایات آن حضرت به طور مستقیم در درختکاری شرکت می‌جست. از امام صادق(ع) در این باره چنین روایت کرده‌اند:«امیرالمؤمنان، علی ـ علیه السلام ـ بیل می‌زد و زمین را آماده می‌ساخت و رسول خدا(ص) با آب دهان، دانه‌ها و هسته‌ها را مرطوب می‌ساخت و در زمین می‌کاشت..[7] »آن حضرت تماشای گیاهان سبز و خرم را بسیار دوست می‌داشت و از نگاه به سیب سرخ و ترنج سرسبز و خرم(به دلیل زیبایی آن‌ها) شگفت زده می‌شد.

 

حضرت خرما را بسیار دوست می‌داشت، همواره از آن بهره می‌برد. از امام علی بن الحسین(ع) نقل شده است که همواره دوست داشت انسان خرمایی (خرما دوست) را ببیند، و این بدین سبب بود که پیامبر، خرما را دوست می‌داشت.

 

روایات به روشنی نشان می‌دهد که آن حضرت در میدان عمل به کشاورزی اهمیت خاصی می‌داد و خود و نزدیک‌ترین یارانش عملا مردمان را به آن تشویق می‌کردند و این روش و سیره در توجه دادن مردم به کشاورزی اهمیت بسیار داشت.پیامبر خدا(ص) به درستی معتقد بود که انسان‌ها محور اصلی توسعه و شکوفایی جامعه اسلامی و سرسبزی و رونق کشاورزی هستند و بهترین، کوتاهترین و هموارترین راه برای شکوفایی کشاورزی و دامداری و سرسبزی جامعه اسلامی آن است که مردم از روی اعتقاد در این مسیر گام نهند و در پرتو تغییرات گسترده در اندیشه و باورهای مردم است که می‌توان به این هدف دست یافت. سخنان آن حضرت درباره اهمیت کشاورزی، درختکاری و دامداری سبب شد که بینش، اندیشه و باورهای مردم به طور گسترده در این‌باره زیر و رو شود، آنان به اهمیت کشاورزی، درختکاری، سرسبزی و خرمی جامعه اسلامی و اصولاً ارزش بسیار درختان و فواید و آثار مادی و معنوی آنها به طور عمیق پی‌بردند و در نتیجه در پی سرسبزی، خرمی و رونق کشاورزی جامعه اسلامی برآمدند.

 

قطع درختان

رسول خدا(ص) از قطع درختان، غرق کردن مزرعهها در آب و سوختن آن‌ها حتی در جنگ نهی می‌کرد و این عمل را در ردیف کشتن کودکان بیگناه و زنان بی‌دفاع می‌دانست.از ایشان در این باره چنین نقل شده است:«درختان را آتش مزنید، آنها را با آب ویران نکنید، درختان میوه دار را قطع نکنید و مزرعه ها را نسوزانید[8]»

 

بدین سان سیره رسول خدا(ص)این بود که در جنگ‌ها به شدت از نابودی کشتزاران، نخلستان‌ها و باغ‌ها بپرهیزد و مجاهدان را از آن باز دارد و وقتی در زمان جنگ این‌گونه باشد،در زمان صلح به گونهای روشنتر باید از درختان و مزرعه‌ها حفاظت شود و از نابودی آن‌ها پرهیزکرد.

 

آب و خاک

مشاهده سیره پیامبر (ص) نشان می‌دهد که ایشان برای خاک ارزشی خاص قائل بود و قدر آن را بسی گران می‌دانست تا آن جا که بر خاک سجده می‌کرد و آن را وسیله طهارت می‌دانست. و می‌فرمود:«زمین را برای من هم سجده گاه و هم وسیله طهارت قرار داده‌اند؛ هر کجا باشم بر خاک آن تیمم می‌کنم و نماز می خوانم سجده می‌کنم[9]»

 

آب را مایه حیات می‌دانست و همانند خاک به آن اهمیت می‌داد درباره ابرها، بادها، باران‌ها، رودها دریاها و اقیانوس‌ها، نوشیدن آب، تقسیم آب‌های کشاورزی، آب‌یاری و سهم عظیم آب در سبزی و خرمی و نشاط کره زمین سخن می‌گفت و آن را مایه حیات می‌دانست.

«هر موجود زنده را از آب پدید آوردیم.[10] »

 

آگاه ساختن مردم از سودمندی‌ گیاهان

مردم آن روزگار گرچه از گیاهان استفاده‌های بسیار می‌کردند اما از سودمندی‌های متعدد و متنوع آن آگاهی نداشتند. پیامبر(ص) باقرائت و تفسیر صدها آیه درباره طبیعت، کشاورزی و ابعاد مختلف آن مردم را از خواب غفلت بیدار ساخت. رسول خدا(ص) در پرتو این آیات با عظمت قرآن به مردمان فهمانید که گیاهان نعمت ناپیدا کرانه الهی هستند، که نه تنها بخش عظیمی از روزی آدمی را فراهم می‌آورند بلکه بر روان او نیز تأثیر فراوان دارد و آیت و نشانه هستی و قدرت و حکمت خدای متعال و نیز دلیل درستی معاد و رستاخیز بزرگ خدایند.پیامبر، در این باره زوایای جدیدی از دانش و فهم را به روی مردمان آن روزگار گشود، و این نیز بر انگیزه مردم برای کاشت درختان و حفاظت بیشتر از آنها و کوشیدن در مسیر کشاورزی و دامداری افزود.

 

آبادانی زمین به عنوان وظیفه

پیامبر خدا ـ صلی اللّه علیه وآله - عمران و آبادانی زمین را، تنها به عنوان بر آورنده نیازهای مادی و معنوی خود نمی‌دانست، بلکه به دلیل فرمان خداوند متعال، آن حضرت همواره در پی آن بود که شهرها و روستاهای در قلمرو حکومت اسلامی، سرسبز و خرم باشد. از این رو، همان طور که نقل شد از هر گونه قطع درختان و کندن گیاهان نهی می‌کرد.

 

خدای متعال در قرآن می فرماید:

«او خدایی است که شما را از زمین و خاک آفرید و برای آباد کردن زمین بر گماشت.[11] »

بدین سان خداوند متعال از آدمیان می‌خواهد در پی آباد کردن زمین باشند و نه در پی سلطه بر زمین و زمین‌یان آن هم به هر قیمت و لو به قیمت تخریب منابع طبیعی و محیط زیست، آن گونه که در روزگار ما روش سیاست‌مداران کشو‌رهای استکباری است.

 

در زمان حکومت جهانی حضرت ولی عصر، آن حضرت که سیره‌اش مانند سیره رسول خدا(ص)است این راه و روش را احیا می‌کند. بر طبق روایات در زمان آن حضرت جهان سرسبز و خرم می‌گردد و کشاورزی و درخت کاری رونق خاص و گسترده‌ای می‌یابد.

 

ایجاد امنیت از طریق قانون گذاری

از دیگر اقدامات بسیار مهم رسول خدا(ص)ایجاد قوانین مرتبط با حوزه محیط زیست بود. قوانینی که از یک سو، امنیت را برای کشاورزان، دام‌داران، مرتع‌داران و باغ‌داران به ارمغان آورد و برای آنان آرامش و اطمینان به آینده و اعتماد به شغل خود پدید آورد و از سویی، سبب استقبال گسترده مردم از کشاورزی و دامداری شد. همان طور که پیش تر اشاره شد در سایه جنگ ها، شبیخون ها، اختلاف‌های مختلف و فراوان، عمیق و با سابقه میان قبیله ها رواج ستم و نبود عدالت و زورمداری میان سران قبیله ها و حکومت زور و زر بر مردمان، امنیت از کشاورزی، کشاورزان و دام‌داران سلب شده بود، آنان همواره از آینده چاه‌های آب، باغ ها، مزرعه ها، مرتع ها و دام های خود دل نگران بودند و نسبت به آینده شغلی خود مضطرب و نامطمئن.

 

پیامبر خدا(ص)با ترویج عدالت و مخالفت شدید و مبارزه بی امان علیه ظلم و ستم، محترم شمردن مالکیت ها و ظلم دانستن هر گونه تجاوز به اموال و مزرعه های مردم و وضع قوانین متعدد و مختلف درباره زمین و آب، امنیت ماندگاری را برای کشاورزان و دامداران به ارمغان آورد که به طور فشرده در این بخش به آن اشاره می‌شود.

 

«امام صادق(ع) فرمود: جدم رسول خدا(ص) منع فرمود که مازاد آب سد و حق آبه رودخانه رابفروشند.» آن حضرت فرمود: «کسى که در برابر سیلاب و یا رودخانه سدى ایجاد کند تا بهتر بتواند کشت و درختان خود را آب‌یارى کند، بعد از آبیارى نمى‏تواند مازاد آن را بفروشد، فقط مى‏تواند به همسایه خود عاریه دهد تا در نوبت‏هاى بعدى پس بگیرد.[12] ».

 

در جاى دیگر چنین فرمود: «قضاوت رسول خدا(ص) میان اهل مدینه درباره آب‌هایى که با آن درختان خرما را آبیارى مى‏کردند چنین بود که نباید مردم از استفاده از آب چاه‌‏ها محروم و ممنوع شوند؛ و میان اعراب بادیه‏نشین چنین قضاوت فرمود که نباید جلو استفاده مردم از اضافه آب چاه را گرفت تا در نتیجه نتوانند ازمرتع‏ها بهره‌برند و فرمود(در اسلام) ضرر و ضررزدن به دیگران جایز نیست.[13] »

 

نتیجه گیری:

از مطالب بالا این نکته فهمیده می‌شود که رفتار و سیره پیامبر با طبیعت و آن چیزی که در طبیعت است برخوردی با ملاطفت و مهربانی بوده و به طبیعت همانند موجودی زنده می‌نگریسته است. ایشان برای طبیعت حق و حقوقی وضع کرده‌اند که این رفتار برای برون رفت از چالش‌های زیست محیطی راه‌کارهای بسیار گره‌گشایی است.

 

 

 


[1] - نویسنده و پژوهشگر مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما (متن پیش رو از کتاب اخلاق زیست محیطی پیامبر (ص) برگرفته شده است.)

[2] - احزاب، آیه 21

[3] - نساء، آیه 57

[4] - نجم، 3_4

[5] - تهذیب الاحکام، ج5، ص 385

[6] - وسائل الشیعه، ج 19، ص 54

[7] - همان، ص 37

[8] - فروع کافی، ج4، ص 257

[9] - صحیح بخاری، ج1، ص 91

[10] - سوره انبیاء.آیه 30 «و جعلنا من الماء کل شی ء حی»

[11] - سوره هود.آیه 61  «هو أنشأکم من الأرض و استعمرکم فیها»

[12] - مرآة العقول، ج 19، ص 398

[13] - اصول کافی، ج 1، ص 278     من لایحضره الفقیه،ج3،ص 99

 

 

مرتبط ها
ارسال نظر
chapta
حداکثر تعداد کاراکتر نظر 200 ميياشد .
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.