کد خبر: 2150
ف
شرایط نظام مهندسی شهری  و شرعی
پایگاه اطلاع‌رسانی اسوگی‌ـ نظام مهندسی شهری و شرعی، داوری نهایی تعیین شعاع محله مسجدمحور را به عهده دارد آن هم با ملاک "سهولت دسترسی اضعف مأمومین به مسجد" که حق شهروندی محسوب می شود.

در راستای انتشار نگاه فقه به مسائل نوپدید، چهارمین جلسه از درس فقه الاداره حجت الاسلام والمسلمین سید صمصام الدین قوامی را منتشر می کند.

 

در مباحث گذشته گفته شد که سیره معصومین علیهم السلام نیز تاکیدکننده یا تأییدکننده گزینش محله محور نخبگان است و نیز به دست آمد که محله می تواند با ملاک مسجد و محوریت آن شکل بگیرد.

 

نام محله ها را نیز می توان به نام مساجد نهاد، مانند محله زینبیه که بر محوریت مسجد حضرت زینب سلام الله علیها شکل یافته است. بر این اساس تکلیف معماری شهر نیز روشن می شود. هر مسجدی که تصمیم به ساخت آن گرفته می شود با این دیدگاه است که این مسجد بانی یک محله خواهد بود، لذا باید جمعیت محله را در نظر گرفت که آیا بسان مدینه النبی صلی الله علیه و آله است که پنج تا ده هزار نفر است یا هر هزار نفر لایق یک محله اند که همان سرانه مسجد است.

 

لذا یک تعریف شرعی از محله باید به دست آید که محور آن مسجد و جمعیت آن هزار نفر باشد و مسجد جامع آن ده هزار نفره باشد که نمازجمعه در آن برگزار شود. به گونه ای که مسجد در دسترس اهالی و مجاورین آن بوده و سهل الوصول باشد و هیچ رعیت یا شهروند از مسجد محروم و بی بهره نباشد؛ این حق رعیت است که آسان به مسجد برسد و عبادت کند.

 

لذا اگر در حدیث نبوی (ص) یا حدیث علوی (ع) است که همسایگان مسجد تا چهل خانه در شعاع آن هستند[1] گویا در یک محاسبه در این مقدار پیرامون، هزار نفر مثلا جای می گیرند و «جارالمسجد» حساب می شوند، این حد شرعی است که شارع به بیان نبوی صلی الله علیه و آله تقدیر کرده است و در حقیقت تعیین سرانه مسجد است که به شعاع چهل منزل یا ذراع از لسان مبارک آن حضرت صادر شده است.

 

اگر مهندسی شود سرانه مسجد به دست خواهد آمد و در حقیقت سرانه محله تعیین می شود. پی بردن اندازه این شعاع کار سختی نیست (با معیار چهل منزل یا ذراع). البته اگر اربعین را نماد کمال قلمداد کنیم به امری مستحسن دست می یابیم که شارع یک محله کامل عیار را اراده کرده است که در این زمینه داوری عرف[2] متشرعه می تواند به این توزین و توزیع کمک کند. عرفی که یک مسجد را در چه شعاعی کامل می داند مثلا سهولت وصول را برای تمامی اقشار ملاک قرار می دهد که " اضعف مامومین" " ضعفه من الناس "[3] را هم شامل شود. به این بیان که کهولت و کسالت هم مانع از اقامه در مسجد نشود، نابینا و ناتوان هم راحت خود را به این فضای معنوی و ملکوتی برساند.

 

عرف متشرعه قاضی صالحی برای چنین قضاوتی با ملاک رعایت اضعف مأمومین است که در سرما و گرما و شدت و رخاء بتواند مسجد را درک کند و از حق حضور در مسجد محروم نشوند. این عرف سلیم است که با یک ارتکاز شرعی حدود محله مسجد محور را تعیین می کند. این عرف اگر در قالب نظام مهندسی مدنی تبلور یابد. آراء او حجت شرعی خواهد بود، آرائی که از مزیت" اتصال به معصوم" نیز بهره مند است زیرا که معصوم محله یا مدینه مسجد محور را بنا گذاشته است و حد آن را اربعین قرار داده است و حال در هر عصری و مصری عرف خاص یا نظام مهندسی مدنی است که به تقدیر و تعیین این حد شرعی اهتمام می کند و نظرش حجت است و فقیه نیز به این حجیت صحه می گذارد. لذا نظام مهندسی شهری و شرعی داوری نهایی تعیین شعاع محله مسجدمحور را به عهده دارد آن هم با ملاک "سهولت دسترسی اضعف مأمومین به مسجد" که حق شهروندی محسوب می شود و اگر عدالت" اعطاء کل ذیحق حقه" است این حق نیز باید اعطاء و ایفاء گردد. به عبارت وحیانی اعطاء"حق اقامه وجوه عند کل مسجد" ملاک تحقق این بُعد از عدالت اجتماعی است که وظیفه حاکم عادل است و نباید این حق تضییع شود.

 

بنابراین:

دسترسی آسان به مسجد جزءحقوق شهروندی است با رعایت اضعف مأمومین محله مسجدمحور یک حد شرعی است (شبیه حد ترخص)، تعیین این حد با نظام مهندسی شهری و شرعی است.

 

پاورقی:

[1] من لا یحضره الفقیه / ج‏3 / 102 / باب حکم الحریم ..... ص : 101

* رُوِی‏ أَنَّ حَرِیمَ الْمَسْجِدِ أَرْبَعُونَ‏ ذِرَاعاً مِنْ کُلِّ نَاحِیَةٍ وَ حَرِیمَ الْمُؤْمِنِ فِی الصَّیْفِ بَاعٌ وَ رُوِیَ عَظْمُ الذِّرَا

الخصال / ج‏2 / 544 / حریم المسجد أربعون ذراعا و الجوار أربعون دارا من أربعة جوانبها ..... ص : 544

* حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِیهِ عُقْبَةَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع‏ حَرِیمُ الْمَسْجِدِ أَرْبَعُونَ‏ ذِرَاعاً وَ الْجِوَارِ أَرْبَعُونَ دَاراً مِنْ أَرْبَعَةِ جَوَانِبِهَا.

وسائل الشیعة / ج‏5 / 202 / 6 - باب حریم المسجد و الجوار ..... ص : 202

* مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ فِی الْخِصَالِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَةَ عَنْ أَبِیهِ عُقْبَةَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع‏ حَرِیمُ الْمَسْجِدِ أَرْبَعُونَ‏ ذِرَاعاً وَ الْجِوَارُ أَرْبَعُونَ دَاراً مِنْ أَرْبَعَةِ جَوَانِبِهَا.

[2] شرح الکافی-الأصول و الروضة (للمولى صالح المازندرانی) / ج‏11 / 132 / الحدیث الرابع ..... ص : 132

عمر بن عکرمة، عن أبى عبد اللّه «ع» قال قال رسول اللّه «ص» کل أربعین دارا جیران من بین یدیه و من خلفه و عن یمینه و عن شماله) کان هذا الحدیث هو المذکور فى صدر الباب السابق و فیه اقتصار على المتن و السند. و اعلم أن ما دل علیه هذا الحدیث و الّذی بعده من أن الجوار أربعون دارا من کل جانب مذهب طائفة من أصحابنا و ذهب جماعة منهم الشهید الاول فى اللمعة الى أنه أربعون‏ ذراعا، و قال الشهید الثانى الاقوى فى الجیران الرجوع الى العرف لان مستند الاول روایة عامیة روتها عائشة عن النبی «ص» أنه قال «الجار الى أربعین دارا» و الثانى و ان کان مشهورا مستنده ضعیف و کأنه (ره) غفل عن هاتین الروایتین و جعل مستند الاول روایة عائشة.

[3] شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید / ج‏11 / 34 / 202 و من کلام له ع بالبصرة و قد دخل على العلاء بن زیاد الحارثی ..... ص : 32

و قیل أصل یتبیغ یتبغى فقلب جذب و جبذ أی یجب على الإمام العادل أن یشبه نفسه فی لباسه و طعامه بضعفة الناس‏ جمع ضعیف لکیلا یهلک الفقراء من الناس فإنهم إذا رأوا إمامهم بتلک الهیئة و بذلک المطعم کان أدعى لهم إلى سلوان لذات الدنیا و الصبر عن شهوات النفوس‏

شرح الکافی-الأصول و الروضة (للمولى صالح المازندرانی) / ج‏7 / 45 / الحدیث الثالث ..... ص : 43

عاصم: یا أمیر المؤمنین فعلى ما اقتصرت فی مطعمک على الجشوبة و فی ملبسک على الخشونة؟ فقال: ویحک إنّ اللّه عزّ و جلّ فرض على أئمّة العدل أن یقدّروا أنفسهم بضعفة النّاس‏، کیلا یتبیّغ بالفقیر فقره، فألقى عاصم بن زیاد العباء و لبس الملاء.

تفسیر الصافی / ج‏2 / 192 / [سورة الأعراف(7): آیة 32] ..... ص : 191

أقول: و فی روایة أخرى عن أمیر المؤمنین علیه السلام أنه علّل خشونة مطعمه و ملبسه بأن اللَّه فرض على‏ أئمّة العدل أن یقدروا أنفسهم بضَعَفَة الناس‏ کیلا یتبیغ بالفقیر فقره‏ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا بالأصالة و امّا مشارکة الکفار لهم فیها فتبعٌ‏ خالِصَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ لا یشارکهم فیها غیرهم و قرء بالرّفع.

(و قال علىّ صلوات اللَّه علیه آخر ما فارقت علیه حبیب قلبى صلّى اللَّه علیه و آله انّه قال یا علی اذا صلّیت فصلّ صلاة اضعف من خلفک و لا تتّخذنّ مؤذّنا یاخذ على اذانه اجرا)

و در قوى از سکونى از حضرت امیر المؤمنین صلوات اللَّه علیه منقولست که فرمودند که آخر مجلسى و یا سخنى که بر آن مفارقت واقع شد میان من و محبوب دل من این بود که فرمودند که یا على هر گاه نماز کنى رعایت حال کسى کن که ضعیف‏ترین مامومین باشد یعنى نماز را سبک واقع ساز هر گاه مثل مرد پیرى یا بیمارى در میان مامومین باشد و اگر جمعى باشند که همه قوت تطویل داشته باشند و خواهند آن را تطویل مى‏تواند دادن چنانکه خواهد آمدن لوامع صاحبقرانى مشهور به شرح فقیه ؛ ج‏3 ؛ ص533

من لا یحضره الفقیه / ج‏1 / 283 / باب الأذان و الإقامة و ثواب المؤذنین ..... ص : 281

* وَ قَالَ عَلِیٌّ ع‏ آخِرُ مَا فَارَقْتُ عَلَیْهِ حَبِیبَ‏ قَلْبِی‏ ص أَنَّهُ قَالَ یَا عَلِیُّ- إِذَا صَلَّیْتَ فَصَلِّ صَلَاةَ أَضْعَفِ مَنْ خَلْفَکَ وَ لَا تَتَّخِذَنَّ مُؤَذِّناً یَأْخُذُ عَلَى أَذَانِهِ أَجْراً.

تهذیب الأحکام (تحقیق خرسان) / ج‏2 / 283 / 14 - باب الأذان و الإقامة ..... ص : 277

* أَحْمَدُ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: آخِرُ مَا فَارَقْتُ عَلَیْهِ حَبِیبَ‏ قَلْبِی‏ أَنْ قَالَ یَا عَلِیُّ إِذَا صَلَّیْتَ فَصَلِّ صَلَاةَ أَضْعَفِ مَنْ خَلْفَکَ وَ لَا تَتَّخِذَنَّ مُؤَذِّناً یَأْخُذُ عَلَى أَذَانِهِ أَجْراً.

الوافی / ج‏7 / 592 / 3 ..... ص : 592

* التهذیب، 2/ 283/ 31/ 1 أحمد عن البرقی عن النوفلی عن السکونی عن جعفر عن أبیه عن‏ الفقیه‏، 1/ 283/870 علی ع قال‏ آخر ما فارقت علیه حبیب‏ قلبی‏ ص أنه قال یا علی إذا صلیت فصل صلاة أضعف من خلفک و لا تتخذن مؤذنا یأخذ على أذانه أجرا.

وسائل الشیعة / ج‏5 / 447 / 38 - باب عدم جواز أخذ الأجرة على الأذان ..... ص : 447

* مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْبَرْقِیِّ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: آخِرُ مَا فَارَقْتُ عَلَیْهِ حَبِیبَ‏ قَلْبِی‏ أَنْ قَالَ یَا عَلِیُّ إِذَا صَلَّیْتَ فَصَلِّ صَلَاةَ أَضْعَفِ مَنْ خَلْفَکَ وَ لَا تَتَّخِذَنَّ مُؤَذِّناً یَأْخُذُ عَلَى أَذَانِهِ أَجْراً.

الفقه المنسوب إلى الإمام الرضا علیه السلام / 75 / 1 باب مواقیت الصلاة

الصَّلَاتَیْنِ وَ جَاءَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص جَمَعَ بَیْنَ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ ثُمَّ الْمَغْرِبِ وَ الْعَتَمَةِ مِنْ غَیْرِ سَفَرٍ وَ لَا مَرَضٍ وَ جَاءَ إِنَّ لِکُلِّ صَلَاةٍ وَقْتَیْنِ أَوَّلٌ وَ آخِرٌ کَمَا ذَکَرْنَاهُ فِی أَوَّلِ الْبَابِ وَ أَوَّلُ الْوَقْتِ أَفْضَلُهَا وَ إِنَّمَا جُعِلَ آخِرُ الْوَقْتِ لِلْمَعْلُولِ فَصَارَ آخِرُ الْوَقْتِ رُخْصَةً لِلضَّعِیفِ بِحَالِ عِلَّتِهِ فِی نَفْسِهِ وَ مَالِهِ وَ هِیَ رَحْمَةٌ لِلْقَوِیِّ الْفَارِغِ لِعِلَّةِ الضَّعِیفِ وَ الْمَعْلُولِ وَ ذَلِکَ أَنَّ اللَّهَ فَرَضَ الْفَرَائِضَ عَلَى أَضْعَفِ‏ الْقَوْمِ قُوَّةً لِیَسْتَوِیَ فِیهَا الضَّعِیفُ وَ الْقَوِیُّ کَمَا قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى‏ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ‏ وَ قَالَ‏ فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ‏ فَاسْتَوَى الضَّعِیفُ الَّذِی لَا یَقْدِرُ عَلَى أَکْثَرَ مِنْ شَاةٍ وَ الْقَوِیُّ الَّذِی یَقْدِرُ عَلَى أَکْثَرَ مِنْ شَاةٍ إِلَى أَکْثَرِ الْقُدْرَةِ فِی الْفَرَائِضِ وَ ذَلِکَ لِئَلَّا تَخْتَلِفَ الْفَرَائِضُ فَلَا یُقَامُ عَلَى حَدٍّ وَ قَدْ فَرَضَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى عَلَى الضَّعِیفِ مَا فَرَضَ عَلَى الْقَوِیِّ وَ لَا یُفَرَّقُ عِنْدَ ذَلِکَ بَیْنَ الْقَوِیِّ وَ الضَّعِیفِ فَلَمَّا لَمْ یَجُزْ أَنْ یَفْرُضَ عَلَى الضَّعِیفِ الْمَعْلُولِ فَرْضَ الْقَوِیِّ الَّذِی هُوَ غَیْرُ مَعْلُولٍ لَمْ یَجُزْ أَنْ یَفْرُضَ عَلَى الْقَوِیِّ غَیْرَ فَرْضِ الضَّعِیفِ فَیَکُونَ الْفَرْضُ مَحْمُولًا ثَبَتَ الْفَرْضُ عِنْدَ.

 

مرتبط ها
ارسال نظر
chapta
حداکثر تعداد کاراکتر نظر 200 ميياشد .
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.